Форексийн тухай тоонууд

Форекс нь хөрвөх чадвараараа (liquid) хамгийн том зэх зээл юм. 2010 оны 4-р сарын байдлаар нэг өдрийн эргэлтийн хэмжээ 3.98 триллион (их наяд) америк доллар байна. Үүний: $1.490 триллион нь spot transaction

$475 триллион нь outright forwards

$1.765 триллион нь foreign exchange swaps

$43 триллион нь currency swaps

$207 триллион нь options and other products -үүд тус тус эзэлж байна. /би эдийн засгийн мэргэжилтэй биш тул яг таарсан монгол орчуулгыг олж чадсангүй./

Бүх арилжааны 36.7% нь Их Британид бүртгэлтэй данснаас хийгддэг нь Их Британи улс форексийн төв болохыг харуулж байна. АНУ 17.9%, Япон 6.2% -иар 2 ба 3-рт бичигдэж байна.

Форекст голлон оролц

д/д	Нэр	Зах зээлд эзлэх хувь
1	Deutsche Bank /Герман/	15.64%
2	Barclays Capital /Их Британи/	10.75%
3	UBS AG /Швейцари/	10.59%
4	Citi /АНУ/	8.88%
5	JPMorgan /АНУ/	6.43%
6	HSBC /Их Британи/	6.26%
7	Royal Bank of Scotland /Их Британи/	6.20%
8	Credit Suisse /Швейцари/	4.80%
9	Goldman Sachs /АНУ/	4.13%
10	Morgan Stanley /АНУ/	3.64%

Форексийн зах зээлд оролцогчид

Форексийн зах зээлд оролцогчдыг доорх 4 хэсэгт хувааж үздэг.

- Арилжаалагчид (Speculators)
- Эрсдэл хамгаалах бүлгүүд (Hedgers)
- Арилжааны том банкууд (The Interbank market)
- Засгийн газар болон төв банкууд (Governments and Central Banks)

Арилжаалагчид

Форекс зах зээлд оролцогч энгийн иргэд та бид юм. Гол зорилго нь ашиг олох. Ер нь ганцаарчлан ороод мөнгө олох тийм ч амар биш. Тийм болохоор мөнгөтэй хүмүүс нийлж фонд үүсгээд оролцдог. Энэ фондыг туршлагатай хүмүүс удирдан ажиллуулдаг тул дажгүй мөнгө олж чаддаг байна. Жишээ хэлэхэд Жорж Сорос фунт стерлингийн ханш уналтаас нэг тэрбум америк долларын ашгийг сарын дотор олсон байна. Сүрдмээр тоо байгаа биз. Ямар ч биеийн хөдөлмөр хийхгүүгээр хэдэн товч дараад энэ их мөнгийг олно гэдэг шударга бус ч юм шиг. Иймэрхий хүмүүсийг спекулатор (speculator) гэж нэрлэдэг. Монголчилбол дамчин, панзчин гэж нэрлэх юм шиг байна. Спекулаторууд маш их эрсдэл үүрч таамаг дэвшүүлэн оролцдог байна. Дээрх жишээнд хэрэв уур амьсгал Соросын эсрэг байсан бол тэрээр нэг тэрбум доллараа алдаж, магадгүй түүний удирддаг фонд дампуурч болох юм.

Эрсдэл хамгаалах бүлгүүд

Энэ бүлэгт олон улс дамжсан том компаниуд, байгууллагууд орно. Тэдний зорилго мөнгөний ханшны өөрчлөлтөөс хамаарах эрсдлийг багасгахад оршино. Жишээ нь: АНУ-ын томоохон авиакомпани онгоцны түлшээ Канадаас авдаг гэвэл канад доллараар тооцоогоо хийх болно. Хэрэв канад долларын ханш америк доллартай харьцуулахад өсөөд байвал мэдээж хэрэг алдагдалд орж эхэлнэ (нийт ашиг багасна). Тэгвэл энэ эрсдлээс хамгаалахын тулд компани канад доллар худалдаж авах эсвэл төлбөрөө тэр дор нь шууд хийх гэх мэт аргуудыг хэрэглэнэ.

Сүүлийн үед форексийн зах зээл маш их өргөжиж олон арилжаачид, спекулаторууд оролцох болсноор эрсдэл хамгаалах бүлгүүдийн эзлэх хэмжээ эрс багассан болно.

Арилжааны том банкууд

Форексийн хамгийн том оролцогч нь том банкууд юм. Тэд олон мянган бизнес үйлчлүүлэгчдийн хэрэгцээг хангахын тулд хангалттай валютын нөөцтэй байх хэрэгтэй. Зөвхөн германы Deutsche Bank гэхэд форексийн зах зээлийн 15.64% -ийг эзэлж байгааг харахад тэд үнэхээр гол оролцогч байгаа биз. Нөгөөтэйгүүр хуримтлагдсан тэр их мөнгөө ханш уналтаас хамгаалж аль болох ханш уналт багатай мөнгө үрүү байнга шилжүүлж байж л таарна. Том банк нь олон арван туршлагатай эдийн засагч, шинжээч ажилчидтай. Тухайн улсын эдийн засгийн байдлыг маш анхааралтай ажиглаж байдаг. Хэрэв эдийн засаг тогтворгүй болоод эхлэх ба засгийн газар нь тогтворжуулах талаар дорвитой арга хэмжээ авахгүй бол ханшийн эрсдлээс хамгаалж тэр улсын мөнгөн дэвсгэртийг зарах гэх мэт арга хэмжээ авахаас өөр аргагүй болно. Энэ нь ханшид хүчтэй нөлөөлөх ба үүн дээр спекулаторууд нэмэгдвэл ханш бүр огцом өөрчлөгдөнө. Мэдээж хэрэг зарим банк ашиг олж байхад нөгөө хэсэг нь алдагдалд орж байгаа. UBS банк форексоор дажгүй ашиг олж байжээ.

Засгийн газар болон төв банкууд

Төв банкны мөнгөний бодлого нь тухайн улсын эдийн засгийг тогтвортой байлгаж, ард түмний амьдралыг сайн сайхан байлгахад оршино. Хэрэв мөнгөн дэвсгэртийн ханш буурвал манайх шиг импортод суурилсан оронд импортын таваарын үнэ өсч үүнийгээ дагаад инфляц өсөөд эхэлнэ. Өөрөөр хэлбэл ард түмний амьдрал хэцүүдэж эхлэх бөгөөд бухимдал үүссэнээр улс төр тогтворгүй болоод эхлэх жишээтэй. Харин мөнгөн дэвсгэртийн ханш өсөөд эхэлбэл экспортод суурилсан оронд сөргөөр нөлөөлөх болно. Тэдний экспортийн орлого буурах, жуулчдын тоо буурах гэх мэт үзэгдлүүд гарч ирнэ.

Хятад улс юаний ханшийг доллартай тогтмол барих бодлого явуулдаг үүний тул төв банк нь их хэмжээний долларын нөөцтэй байх шаардлагатай болдог. Энэ нь долларын ханшид нөлөөлөх нь гарцаагүй. Үүнээс болоод америк хятад хоёр зөрчилдөж буй талаар сонин сэтгүүл дээрээс уншсан биз дээ.

Төв банк нь форексийн зах зээлд шууд оролцдоггүй. Зарим үед мөнгөний ханшийг тогтворжуулах зорилгоор форексийн зах зээлд оролцдог боловч энэ нь амжилтад хүрдэггүй болох нь харагдсаар байна. Жишээ нь: Японы төв банк форексийн зах зээлд оролцдогоороо алдартай. Япон нь экспортод суурилсан улс тул иений ханш өсөх нь тэдний орлогод муугаар нөлөөлнө. Иймээс иений ханшийг бууруулахын тулд японы төв банк зөвхөн энэ 8-р сард 4.51 триллион иенийг (59 тэрбум доллар) зах зээлд нийлүүлж зарсан боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй билээ.

Тухайн улсын мөнгөн дэвсгэртийн ханш дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, ажилгүйдлын тоо, эдийн засгийн өсөлт, бууралт гэх мэт олон зүйлээс хамаарна. Засгийн газрын болон төв банкны бодлого нь эдийн засгийн суурь хүчин зүйлүүдийг шийдэх чиглэлтэй байх хэрэгтэй бөгөөд шууд форекс зах зээлд оролцож ханшийг хүчээр барих нь үр ашиггүй гэдэг дээрх жишээнээс харагдаж байна. Хэсэгхэн хугацаанд амиа аргацаасан арга юм.

Түүхээс харахад мөнгөний ханшийг тогтмол барих гэсэн алтны стандарт систем, Бреттон Вүүдс системүүд бүгд эцэстээ нуран унасан билээ.

Форекс -ийн түүх

Худалдаа арилжаа нь эрт дээр үеэс улбаатай. Эхний үед хүмүүс олсон эд бараагаа бэлэглэх журмаар солилцдог байсан байна. Харин бие биеэ үл таних овог аймгуудын хувьд өөрт байгаа эд бараагаараа харилцан солилцох байдлаар худалдаа хийдэг байв. Гэтэл энэ нь тийм ч төгс төгөлдөр байсангүй. Учир нь гадны хүчин зүйлээс шалтгаалан (цаг агаар, ургац, олдоц гэх мэт) эдгээр барааг нэгэн агшинд зэрэг байлгах нь асуудал үүсгэж байв. Эвдэрч муудахаас үүдэн урт хугацаагаар хадгалах боломжгүй байлаа. Энэ байдлаас гарах хамгийн анхны алхам бол тавааран мөнгө хэрэглэх явдал байв. Тухайн нутаг дахь олдоц болон хэрэгцээнээс хамаарч ямар нэгэн таваар солилцооны хэрэгсэл болж байв. Эдгээр нь алт, мөнгө, том чулуу, чимэглэсэн бүс, хясаа, архи, тамхи, чихэр гэх мэт үнэ хүрч болох ямар ч эд зүйлс байж болно. Жишээ нь: Япончууд сумны зэв, будаа, алтан элс зэргийг ашиглан худалдаа хийж байсан байна. Өөрөөр хэлбэл хэдэн ширхэг сумны зэвтэй байхад хэрэгтэй ямар ч барааг худалдаж авч болох нээ. Гэтэл бараа харилцан солилцдог үед миний барааг цаад хүн сонирхохгүй бол би бараагаа авч чадахгүй эсвэл өөрийн бараагаа нөгөө хүний санаанд таартал маш хямдаар үнэлж бараа солилцоо хийх болно.

Алт, мөнгө зэрэг металл нь эвдэрч муудан үнэ цэнээ алдахгүй, хадгалахад хялбар зэргээс шалтгаалаан худалдаа арилжааны хамгийн том хэрэглэгдэхүүн болж чадсан билээ. Худалдаа арилжаа хөгжихийн хэрээр алт мөнгөн зоосууд гарч ирсэн байна. Энэ зах зээлд гарсан хамгийн том хувьсгал бол цаасан мөнгөн тэмдэгт байлаа. Цаасан мөнгөн тэмдэгт нь барааны үнэ ханшийг илэрхийлэх хэмжигдэхүүн, солилцооны хэрэгсэл болж байв. Алт мөнгөн зоос барааны үнийг тодорхойлохоос гадна яг бодит өөрийн үнэ цэнэтэй байна. Өөрөөр хэлбэл эдгээр зоосыг хайлуулан өөр зүйл хийх зэргээр ашиглаж байхад цаасан мөнгөн тэмдэгт ямар ч бодит үнэгүй цаас юм. Хэдийгээр алт мөнгө нь худалдааг маш их хөнгөвчилж байсан ч их хэмжээний наймааг хол газарт хийхэд зөөж тээвэрлэх зэрэг хүндрэлүүд гарах болжээ. Гэтэл цаасан мөнгөн тэмдэгт гарснаар энэ бүх асуудлыг хөнгөвчилсэн юм. Барааны үнийг улам нарийвчлан илэрхийлэх болсон байна.

- Алтны стандарт систем (Gold standard system)

“А” улсын мөнгөн тэмдэгттэй хүн “Б” улсад очиж худалдаа наймаа хийж болохгүй нь ойлгомжтой. 1875 онд алтны стандарт систем гаргаснаар энэ асуудлыг цэгцэлсэн байна. Энэхүү алтны стандарт систем ёсоор улс хоорондын худалдааг алтаар хийх ба тухайн улс өөрийн мөнгөн тэмдэгтийн алттай харьцах ханшийг тогтмол барьж байх үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Тухайн улс хэвлэн гаргасан мөнгөн тэмдэгтийн хэмжээгээр алт нөөцлөх хэрэгтэй болсон байна. Жишээ нь: Их Британи 100 фунт стерлингийг 22 унц алттай, АНУ 100 долларыг 4,5 унц алттай тэнцэнэ гэж тогтоосон байна. Хэрэв та энэ үед 100 америк доллартай бол 4,5 унц алттай гэсэн үг.

Бүх ханш тогтмол учир гадаад худалдаа хийхэд ханшийн зөрүүнээс болж ямар нэгэн хохирол үүсдэггүй байна. Тиймээс энэ үеийг тогтсон валютын солилцооны үе /fixed exchange rate system/ гэж нэрлэх нь бий. Хэдийгээр энэ системийн өмнө ч худалдаа наймаа алт мөнгөөр хийгддэг байсан боловч гадаад эрэлт нийлүүлэлтээс хамаарч үнэ хэт хэлбэлзэж байв. Жишээ нь: Шинэ алтны уурхай нээгдсэн үед алтны ханш эрс доошилж байсан байна.

Алтны стандарт систем дэлхийн 1-р дайны үед ганхаж эхэлжээ. Герман болон голлох европын улсуудын хоорондох улс төрийн тогтворгүй харилцаанаас үүдэн эдгээр улсууд нь цэрэг, зэвсэглэлд их хэмжээний хөрөнгө зарцуулах болсон байна. Үүний улмаас тухайн улсын алтны сан хөмрөг багассан ба ингэснээр хэвлэн гаргасан мөнгөн тэмдэгтийг баталгаажуулахад хүрэлцэхгүй болж эхэлжээ. Өөрөөр хэлбэл хэрвээ хүмүүс бүгд мөнгөн дэвсгэртээ алт болгон солиулж эхэлбэл алтны нөөц хүрэлцэхгүйн улмаас зарим хүмүүс алт болгож чадахгүй. Ингэснээр хүмүүсийн мөнгөн тэмдэгтэд итгэх итгэл алдарч аль болох хэрэглэхээс татгалзах бөгөөд үнэгүй цаас болж хувирч эхэлнэ.

Ийнхүү дэлхийн 2-р дайны үеэс Англи болон Европын улсууд дайны хохирол, зэвсэглэлд зарцуулсан мөнгөнөөс болж тэдгээрийн алтны нөөц ихээхэн багассан ба хэвлэн гаргасан мөнгөн дэвсгэртийг алтаар солих, баталгаажуулах ямар ч боломжгүй болсон байна. Алтны стандарт систем задран унасан байна.

- Бреттон Вүүдс систем (Bretton Woods system)

Дэлхийн 2-р дайн дуусахын өмнөх нь хамтарсан улсууд дайнаас болж сүүдсэн эдийн засгийг сэргээхийн тулд шинэ мөнгөний систем гаргах хэрэгтэй болсон байна. 1944 оны 7-р сард АНУ-ын Нью Хампшийрийн Бреттон Вүүдс-д 44 орны 730 төлөөлөгч цуглан Бреттон Вүүдс системийг гарган гэрээ байгуулсан байна. Товчоор илэрхийлбэл:

- Алтны стандарт системийг АНУ-н доллар болгон өөрчилсөн. Доллар нь алтаар баталгаажсан олон улсын валют болсон.

- Олон улсын валютын сан (International Monetary Fund), Сэргээн босголт ба хөгжлийн олон улсын банк (International Bank for Reconstruction and Development) байгууллагуудыг байгуулсан байна.

Алтны стандарт системийн үед Англи нь дэлхийн худалдааны төв болж байсан ба фунт стерлинг хамгийн ханштай, хэрэгцээтэй мөнгөн тэмдэгт болж байсан юм. Харин дэлхийн 2-р дайны улмаас английн эдийн засаг ихээхэн хохирол амссан тул АНУ -д дэлхийн худалдааны төв шилжиж доллар хамгийн хэрэгцээтэй мөнгөн тэмдэгт болсон байна.

Олон улсын валютын сан нь олон улсын мөнгөний бодлогыг зохицуулах үүрэг гүйцэтгэхээр болсон байна. Хэрэв тухайн улсын мөнгөний ханш 1%-иас хэтэрч хэлбэлзэх тохиолдолд олон улсын валютын сангаар зөвшөөрөл авах хэрэгтэй болно. Түүнчлэн мөнгөний бодлого алдагдсан оронд зөвлөгөө өгөх гэх мэтээр тусладаг байна.

Харин Сэргээн босголт ба хөгжлийн олон улсын банк нь сэргээн босч буй орнуудад зээл олгох, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх үүрэг хүлээж байсан байна. Энэ үүргээ амжилттай сайн гүйцэтгэсэн ба одоо Дэлхийн банкны нэг хэсэг болсон билээ.

Бреттон Вүүдс систем нь алтны стандарт системтэй адил тогтсон валютын солилцооны систем /fixed exchange rate system/ юм. Гол ялгаа нь алтаар худалдаа наймаа хийхийн оронд доллараар хийх болсонд оршино. Бусад орны мөнгөн дэвсгэртийн ханш доллартай харьцуулахад бараг тогтмол бөгөөд хэлбэлзэл нь 1% -иас үл хэтэрдэг байв.

Дараагийн 25 жилийн туршид АНУ хэд хэдэн төлбөр хийсэн байна. Учир нь гадаад улсуудад байгаа долларыг алтаар солин авч байв. Энэ нь алтны сан хөмрөгт нөлөөлж эхэлсэн. Мөн Вьетнамын дайнаас шалтгаалж АНУ-ын алтны нөөц багагүй хэмжээгээр багассан юм. Ийнхүү 1970 оны эхээр АНУ-ын сан хөмрөг гадаад орнуудын төв банк дахь долларын нөөцийг алтаар төлөх боломжгүй болж эхэлсэн байна. Эцэст нь 1971 оны 8-р сарын 15-нд ерөнхийлөгч Ричард Никсон гадаад орнууд дахь долларын нөөцийг алтаар солихгүй гэдгээ мэдэгдсэн байна. Хэнтэй ч зөвлөлгүйгээр энэ шийдвэрийг гаргасан нь цочирдол үүсгэсэн ба Никсоний шок гэж нэрлэх явдал бий.

Бреттон Вүүдс системийн үед 35 доллар 1 унц алттай тэнцүү байсан ба энэ системийг аврахын тулд 1 унц алтыг 38 доллар болгон долларын ханшийг бууруулах арга хэмжээ авч байсан боловч үр дүнд хүрсэнгүй. Ингээд Бреттон Вүүдс систем нуран уналаа.

- Хөвөгч валют солилцоо буюу одоогийн систем (Floating exchange rate)

1973 оны 2-р сард Бреттон Вүүдс системийн мөнгөний зах хамгийн сүүлчийн өдрөө ажилласан юм. Энэ үед 1 унц алт 44 доллар болсон байлаа. Ингээд 3-р сард мөнгөний зах зээл нээгдэхэд хөвөгч валютын солилцооны систем хэрэглэгдэж эхэлсэн юм. Энэ системээр аль нэг улсын мөнгөн тэмдэгт нь ямар нэгэн үнэт зүйлтэй (алт, мөнгө гэх мэт) тогтмол харьцаагаар баригдаж байлгүй тухайн үеийн зах зээл дэх эрэлт хэрэгцээ, хангалтаас хамаарч үнэ нь тодорхойлогдох болжээ. Өөрөөр хэлбэл мөнгөн дэвсгэртийн үнэ ханш нь алтаар баталгаажаагүй харин эрэлт нийлүүлэлтээс хамааран чөлөөтэй (хөвөгч-floating) болсон байна. Өнөөдөр 1 унц алтны үнэ 1800 америк доллар болтлоо өсчихлөө. 1973 онтой харьцуулахад долларын ханш 1800/44=40,9 дахин суларсан байна.

“А” ба “Б” хоёр улсын мөнгөн тэмдэгтийн харьцаа эдийн засгийн байдлаас хамааран тодорхойлогдоно. Хэрэв энэ хоёр улсын эдийн засаг адилхан хурдаар өсөх юм уу буурахад мөнгөний ханш буюу харьцаа өөрчлөгдөхгүй байх нь ойлгомжтой. Зөвхөн “А” улсын эдийн засаг буурч эхэлбэл энэ улсын мөнгөнд итгэх итгэл алдарч ханш нь суларч эхэлнэ. Тэгээд л зах зээлийн урсгалын дагуу ханш нь өөрчлөгдөөд (хөвөөд) эхлэхнээ.

Шинэ системд орлоо гээд бүх улсууд хөвөгч мөнгөн тэмдэгтийг хэрэглэсэнгүй. Ихэвчлэн доорх гурваас аль нэгийг сонгосон байна.

- Долларжих (dollarization)

- Уяатай ханшийн систем (pegged rate)

- Зохицуулалттай хөвөгч ханшийн систем (managed floating rate)

Долларжих гэдэг нь тухайн улс өөрийн мөнгөн тэмдэгт үйлдвэрлэлгүй аль нэг тогтвортой улсын мөнгөн тэмдэгтийг хэрэглэх явдал юм. Энэ нь хөрөнгө оруулагчдад таатай нөлөө үзүүлдэг боловч тус улсын төв банк өөрийн мөнгө гаргах болон мөнгөний бодлого явуулах боломжгүй байдаг сул талтай. Жишээ нь: Эл Салвадор улс АНУ-н долларыг мөнгөн дэвсгэртээ болгон хэрэглэдэг байна.

Уяатай ханшийн систем гэдэг нь тухайн улс өөрийн мөнгөн тэмдэгтийг ханш нь тогтвортой улсын мөнгөн тэмдэгттэй тогтмол харьцаагаар барих явдал юм. Уяагдсан улсын мөнгөн тэмдэгтийн ханш өөрчлөгдөх үед л тэр улсын мөнгөний ханш өөрчлөгдөнө. Хятад улс 1997 оноос 2005 оны 7 сарын 21 хүртэл 1 ам. доллар 8,28 юаньтай тэнцэхээр ханш тогтоосон байсан. Энэ системийн сул тал гэвэл мөнгөний ханш нь уяагдсан улсын эдийн засагтай хамааралтай болох тал юм. Жишээ нь: Хэрэв долларын ханш бусад гадаадын валюттай харьцуулахад ханш нь чангарвал мэдээж хэрэг юаний ханш дагаад чангарна. Гэтэл энэ нь хятадын төв банкны бодлоготой нийцэхгүй байх талтай.

Зохицуулалттай хөвөгч ханшийн систем гэдэг нь мөнгөн тэмдэгтийн ханш зах зээлийн жамаар чөлөөтэй өөрчлөгдөнө. Харин огцом өөрчлөлт гарсан үед засгийн газар болон төв банк өөрчлөлтийг багасгахын тулд зохицуулалт хийж байхыг хэлнэ. Хамгийн энгийн арга хэмжээ бол мөнгөний хүүг өсгөх, бууруулах байх жишээтэй.

ФОРЕКС /FOREX/ гэж юу вэ? Шидэт авдар уу?

Та бүгдийн зарим нь интернэт, зурагт, радио, сонин сэтгүүл дээрээс форексийн тухай сурталчилгааг харсан байх. Долоо хоногт $500 оллоо гэх мэт чихэнд чимэгтэй үгс нь хүний анхаарлыг татахгүй байхын аргагүй. Чухамдаа интернэтийн хөгжил нь жирийн иргэдийг форексийн зах зээлд оролцох боломжийг бүрдүүлж өгч байна. Мэдээлэл хурдацтай тархдаг энэ үед форекс нь маш эрчимтэйгээр өргөжиж баян, ядуу гэлтгүй бүх улс оронг хамарч байгаа билээ.

FOREX /форекс/ гэдэг нь FOReign EXchange – гадаад валютын солилцоо гэсэн үгнээс авсан товчлол болно. Мөн FX, currency market (мөнгөн тэмдэгтийн зах зээл) гэж нэрлэдэг.

Ерөнхийдээ форексоор мөнгө олох зарчмыг хүн болгон мэдэх байх. Тэр болгон анзаардаггүй болохоос биш их энгийн. Та дансандаа 10000000 төгрөгтэй байсан гэж үзье. Хүн болгон америк долларын тухай мэднэ, тэр ч бүү хэл өнөөдөр гэхэд /2011-07-04 өдөр/ 1ам. доллар 1250 төгрөг (1$=1250₮) болохыг мэдэж байгаа. Түүгээр ч барахгүй америк долларын ханш өдөр болгон өөрчлөгдөж байгааг мэдэж байгаа. Нэг өдөр таны толгойд мөнгөө төгрөгөөр биш америк доллараар хадгалах санаа төрлөө. Даруйхан Найман шарга орж 10000000 төгрөгөө 8000 ам. доллар (10000000₮/1250=8000$) болгож хувиргалаа. За тэгээд сарын дараа хартал 1 ам. доллар 1300₮ болсон байлаа гэж үзье. Одоо тэгвэл буцаагаад монгол төгрөг болговол 8000$*1300=10400000₮ төгрөг боллоо. Зөрүү нь 400000₮ зүв зүгээр ороод ирж байгаа биз. Үнэхээр сэтгэл хөдөлгөмөөр, зүрх хүчтэй цохилж байна. Арай шидэт авдар биш биз. Хэрэв хугацаатай хадгаламжид хадгалуулсан бол сарын бодогдох хүү хамгийн ихдээ 1.2% (одоогийн байдлаар, гэхдээ 1 жил мөнгөө авалгүй дансандаа байлгах хэрэгтэй) байна. Өөрөөр хэлбэл сарын дараа хүү бодогдоход 10000000₮*0,012=120000₮ болно. 400000₮ -нөөс хамаагүй бага байгаа биз. Хүний шунал ямар дуусах биш аль болох ихийг л авахыг хичээнэ. Форекс арилжаагаар 400000₮ -тэй болчихлоо доо. Бүр арван саяаас их төгрөгтэй бол форекс арилжаанд ороход ханш 50₮-өөр биш 1₮, 5₮, 10₮ -өөр өөрчлөгдөхөд л танд хангалттай ашиг авчирч болох бодол таны толгойд орж ирж байгаа биз. Амархан мөнгө олох арга нээчихсэн биш үү…! АНХААР ! Гэтэл тийм биш юм. Энэ тооцоонд сарын дараа 1 ам. доллар 1300 төгрөг болно гэж тооцсон. Алдаа энд л байна. Яагаад 1300₮ болно гэж, хэн ч мэдэхгүй шүү дээ. Өөрийн мэдэлгүй бид бүгдэд 1300₮ болох мэт санагдаж магадгүй. Яагаад гэвэл бид монгол төгрөгөндөө америк долларыг бодоход арай бага итгэж байдаг. Америк улс өндөр хөгжилтэй, хүчтэй харин монгол ядуу, хүчгүй улс болохоор тэр. Ер нь баячууд хөрөнгө мөнгөө ханш уналт багатай, найдвартай мөнгөн тэмдэгт эсвэл үнэт металл хэлбэрээр хадгалдаг байх гэж бодож байна. За тэгээд монголын бүх баячууд мөнгөө гадаадын валют хэлбэрээр хадгалаад байвал төгрөгийн ханш хурдан унаж жирийн иргэдийн амьдрал хэцүүдэж юмны үнэ өсөж эхэлнэ. Гэтэл энэ бүхнийг монголбанк хянаж зохицуулах үүрэгтэй байдаг. Хэрэгтэй үед нь төгрөгийн хүүг ихэсгэх, багасгах тэр бүү хэл доллар худалдаж авах, зарах мэтээр зах зээлд оролцдог. Харин засгийн газрын бодлого манай төгрөгийн ханшийг хамгаалах баталгаа болж өгдөг. Энэ бодлого нь гаргасан хуулиуд зөв оновчтой байх, асуудлыг шударгаар шийддэг байх, хээл хахуульд автаагүй, боловсрол технологи өндөр, дэд бүтэц сайтай байх гэх мэт олон төрлийн хүчин зүйлүүдээс бүрдэнэ. Эдгээрээс аль нэг нь алдагдвал улс төр тогтворгүй болж эхлэх ба бизнесменүүд сандарч хөрөнгө оруулалтаа зогсоох, оруулсан хөрөнгөө татаж авах гэх мэт үйлдлүүд хийдэг. Хэрэв энэ үйлдэл хэт огцом байвал бусад бизнесменүүд адилхан алхамыг хийх ба тэр бүү хэл монгол бизнесменүүд хүртэл мөнгөө бусад тогтвортой мөнгөн тэмдэгт үрүү шилжүүлж байхыг үгүйсгэх аргагүй. Энэ үед монголбанк аль болох асуудлыг зохицуулахыг хичээх боловч хэрвээ мөнгөний хэмжээ асар их бол ямар ч боломжгүй байдаг. Харин жирийн иргэд бид толгой сэгсэрч харахаас өөр яах билээ. Ямар мөнгө хөрөнгөтэй биш. Нэг бодлын амар ч юм шиг ээ. Миний санахад 2 жилийн өмнө төгрөг өдрөөс өдөрт огцом унаж шуугиан тарьж билээ. Олон байгууллагууд төлбөр тооцоогоо америк доллараар хийж эхэлсэн. Энэ нь ч олон хүмүүсийн дургуйцлыг хүргэж телевизороор хүртэл гарч байсан. Одоо ч гэсэн импортоор бараа оруулж ирдэг компаниуд т.н. /тооцох нэгж - энэ нь тухайн өдрийн америк долларын ханш/ гэсэн бяцхан залиар худалдаа хийж л байна. Хэрэв монголбанк мөнгөний оновчтой бодлого явуулж ханшаа тогтмол бариж чадвал бизнесменүүд санаа зоволгүй төгрөгөөр бизнес үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлнэ. Эдийн засаг нь өсөлттэй, улс төр нь тогтвортой, төгрөгийн хүү нь өндөр байхад мөнгөө яагаад заавал доллар хэлбэрээр хадгална гэж төгрөг болгоод хадгалбал ашигтай байх нь хэн бүхэнд ойлгомжтой шүү дээ. 

За эргээд 10000000₮ төгрөгөндөө оръё. 8000 ам. доллар болгоод хадгалаад байсан чин долларын ханш өсөх байтугай буураад эхэлбэл яанаа. Юун тэр шидэт авдар хоосон авдар болчихлоо. Сэтгэлээр унаж үхлээ. Зүгээр л банканд хадгалуулаад байлгаж байдаг байз. Найман шарга орж буцаад төгрөг болгон солиулаад байтал хажуугийн хүний яриа чих дэлсэв ээ хөө. Би хятадын юань авсан чин ханш өсөлтөөс төчнөөн төгрөгийн ашигтай байлаа гэж ярьж байх юм. Арван саяаар юань авсан бол яах байж дээ гээд бодоод үзтэл 600000₮ төгрөгийн ашигтай байв. Нөгөө америк доллараас их байна. Нүд сэргээд ирлээ. Шидэт авдар маань буцаад ирэв үү? Ёстой мэдэх юм алга, толгой эргэчихлээ.

Өөр нэг жишээ: Та Канадад байгаа ба дансандаа 10000 канад доллартай гэж бодъё. Гэтэл танай хөрш канад эр 10000 канад доллараараа австрали доллар худалдаж аваад сарын дараа эргүүлж солиулахад өчнөөн долларын ашигтай байлаа гэж ярьж байлаа. Энэ үед та үнэхээр солиулж чадах байсан уу? Тэгвэл энэ тохиолдолд та монгол төгрөг шигээ шийдвэр гаргаж чадахгүй. Яагаад гэвэл та эдгээр улсуудын талаар хангалттай мэдээлэлгүй билээ. Тэгэхээр энэ хоёр улсын талаар судлах хэрэгтэй болж байгаа биз.
Эндээс харахад мөнгөний үнэ цэнэ эрэлт хэрэгцээнээс хамаарч үргэлж өөрчлөгдөж байдаг байна. Цалингаас цалингийн хооронд амьдардаг жирийн иргэд үүнийг мэдэрдэггүй, мэдэх ч шаардлага гардаггүй.

Харин дэлхийн том баячууд хаана ашигтай байна тэнд үргэлж байдаг байна. Өнөөдөр японд банкны хадгаламжийн хүү 0,5% байхад австралид 4,75% хүүтэй байна. Японд мөнгөө хадгалуулж 0,5% хүү бодуулж байснаас австралид хадгалуулж 4,75% хүү авбал ашигтай байх нь хэн бүхэнд ойлгомжтой. Австрали улс эдийн засгийн хувьд хүчирхэг, улс төрийн хувьд тогтвортой, хүмүүсийн амьжиргааны түвшин өндөр, сэтгэл хангалуун учир эрсдэл тийм ч өндөр биш. Харин монголын хувьд банкны хүү өндөр боловч эдийн засаг нь хүчирхэг биш, хүмүүсийн амьжиргааны түвшин сайнгүй болохоор хүмүүсийн анхаарлыг татахгүй. Асар их байгалийн баялагтай учраас л бизнесменүүд сонирхож байгаа.

За тэгэхээр форекс маань асар их мөнгө эргэлдсэн зах хязгааргүй том тогоо байх нээ. Түүнд ямар нэгэн төв гэж байхгүй. Дэлхийн аль нэг өнцөгт “А” валютыг зарах хэрэгтэй байна гэхэд нөгөө өнцгөөс нэг нь би авъя гэж дугарч байх жишээтэй. Ийм учраас хичнээн хэмжээний мөнгө эргэлдэж байгаа гэдгийг мэдэх боломжгүй. Форексийн зах зээл мөнгө үйлдвэрлэдэггүй. Зөвхөн алдсан хүмүүсийн мөнгийг хожсон хүмүүст хуваарилдаг систем юм. Судалгаагаар эхлэн оролцогч хүмүүсийн 90% нь мөнгөө алддаг байна. Мэдлэг туршлага, тэвчээр, сахилга бат хамгийн чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Эдгээрээс аль нэг нь алдагдах юм бол та мөнгөө алдана гэсэн үг. Яагаад гэвэл эрс хүч тэнцвэргүй тулаан байгаад оршино. Форексийн гол оролцогч нь том банкууд, мөнгөний сангууд байдаг. Тэд асар их мөнгөтэй оролцохоос гадна маш өргөн мэдээлэлтэй, мөнгөний урсгал, хэмжээг яг нарийн мэдэхгүй ч гэсэн тодорхой хэмжээний таамаглалтай байдаг. Харин бидний хувьд мөнгө ч байхгүй, мэдээлэл ч байхгүй. Ер нь “А” валют өснө, буурна гэсэн хоёр том бүлэг хоорондоо тэмцэлдэнэ. Хэр урт үргэлжлэх нь мэдэгдэхгүй ч эцэст нь тухайн улсын эдийн засаг, улс төрийн байдлаас болж аль нэг нь ялагдал хүлээнэ. Бидний хувьд аль нэг талд орж тэмцэх биш холоос ажиглаж ялах талд хурдан шилжиж сурах явдал юм. Хүүхэд байхдаа нэгэн матартай цуг амьдардаг шувууны тухай уншиж билээ. Матар хоолоо идсэний дараа амаа ангайдаг байна. Тэр үед шувуу ам уруу нь орж шүдний завсар дахь хоолны үлдэгдлийг иддэг бөгөөд ингэснээр шувуу гэдэс цатгалан, матар ч шүд өвдөх аюулаас аврагддаг байна. Үнэхээр гайхмаар матрын амнаас хоол олж идээд байхдаа яах вэ дээ. Өлсгөлөн матар дагасан гэнэн шувуу бол эсвэл өлсөж үхнэ эсвэл матрын хоол болох нь гарцаагүй. Зарим шувууд ханаж цадалгүй идсээр байгаад матрын аманд үхэж магадгүй. Матар үргэлжийн мөнх амаа ангайлгаж байлтай биш. Туршлагатай шувуу л гэдэс цатгалан, амьд үлдэж чадах нээ. Энэ жишээгээр форексийн аюулыг зүйрлэн үзүүлж байгаа юм. Хичнээн том биетэй, чадалтай шувуу байлаа гээд болгоомжтой байхгүй л бол үхэх нь тодорхой байна шүү дээ. Үүнтэй адилаар та хичнээн их мөнгөтэй эсвэл бага мөнгөтэй форекс арилжаанд орлоо гэхэд аюул их ойрхон байна. Гэтэл арилжаанд оролцогчдын 10% олоод болж байна. Тэд мэдлэг туршлагатай шувууд юм. Тэд төрөхдээ энэ бүхнийг аваагүй гагцхүү сурч, судалж л олж авсан. Тэгвэл бид хэд яагаад тэд нар шиг байж болохгүй гэж. Нөхцөл нь адилхан байж байна. Зөвхөн сурах, судлах хэрэгтэй ухарч няцалгүйгээр.

Судлахыг хүсвэл форекст тавтай морил.